30-08-09

De tocht van de olifant

img_4241

Sinds José Saramago in 1998 de Nobelprijs voor de Literatuur toegewezen kreeg, ben ik een trouwe lezer van deze vrijdenker geworden. Hij schrijft zijn eerste roman op 25 jarige leeftijd, maar  legt dan gedurende bijna twintig jaar zijn pen neer omdat hij volgens zichzelf "niets behoorlijks meer te melden heeft". Deze uitspraak typeert het cynisme van Saramago volop. Door dergelijke noten van (zelf-)reflectie in zijn teksten te verweven, spreekt hij de lezer op een subtiele manier aan. Sommige van zijn bemerkingen zijn heel serieus, anderen zijn ironisch. Dat is één van de elementen die zijn literatuur zo sprankelend maakt.

Wie Saramago leest zal al vrij snel doorhebben dat de schrijver geen hoge dunk van het menselijke wezen heeft. Het boek "De stad der blinden" is een typisch voorbeeld van zijn pessimistische kijk op de mensheid.

Saramago schrijft lange zinnen, waarin hij de dialogen van zijn personages onderbrengt. Een voorbeeld uit "De man in duplo", waar  Tertuliano Maximo Afonso op zoek gaat naar zijn dubbelganger:

"Ik dacht dat je niet meer zou bellen, zei Maria da Paz, Zoals je ziet heb je je vergist, hier ben ik, Als je niets van je liet horen, zou dat inhouden dat deze dag voor jou niet hetzelfde heeft betekend als voor mij, Wat hij betekend mag hebben, heeft hij voor ons beiden betekend, Maar misschien niet op dezelfde manier en niet om dezelfde redenen, Wij hebben de instrumenten niet om die verschillen te meten, als ze er al zijn, Hou je nog van me, Ja, ik hou nog van je, Dat komt er niet erg enthousiast uit, je herhaalt alleen mijn woorden maar, Leg me eens uit waarom ik die woorden niet zou mogen gebruiken als jij dat wel mag, Omdat ze bij herhaling een deel van de overtuigingskracht verliezen die ze hebben".

Saramago is een atheïst. Van zodra geloofszaken op het toneel verschijnen is Saramago er als de kippen bij, om met de nodige kwinkslagen de poten onder goddelijke troon weg te zagen. Zijn roman "Evangelie volgens Jezus Christus" werd in Portugal als godslasterlijk bestempeld. Omwille van die reden weigerde de toenmalige minister van Cultuur zijn kandidatuur voor de Europese Aristeion-prijs.

Saramago schrijft kristalheldere zinnen neer, waarin fantasie en werkelijkheid voor een wervelend spektakel zorgen. Saramago belicht de situaties vanuit verschillende hoeken, weet op kousenvoeten bepaalde dingen in vraag te stellen en maakt op die wijze de lezer een partner in crime. Saramago lezen vind ik puur genot.

Als toetje (en om jullie zin te doen krijgen Saramago te gaan lezen) nog een schitterende typische zin uit zijn laatste boek "De tocht van de olifant" (De auteur schreef het boek op 87-jarige leeftijd!):

"Niemand is zo zelfverzekerd dat hij zijn ogen de kost geeft en onbekommerd van de schoonheid van het landschap geniet, ofschoon een kenner van de streek tegen zijn buurman zeg, Zonder sneeuw is het veel mooier hier, Hoezo mooier, vroeg zijn kameraad nieuwsgierig, Dat is niet te beschrijven, Nee heus, als je je aan het zinloze karwei zet om een landschap te beschrijven, is de grootste klap in het gezicht van de werkelijkheid, wat die ook moge zijn, dat je dat moet doen met woorden die de jouwe niet zijn en die ook nooit van jou zijn geweest, let wel, woorden die al over miljoenen bladzijden en miljoenen tongen zijn gegaan voor jouw beurt kwam om ze te gebruiken, woorden die doodmoe zijn, uitgeput van het vele gebruik, waarbij ze telkens een stukje van hun vitale substantie hebben moeten achterlaten."


Schermafdruk